Πέτρος Λοής και Νικόλαος Αντωνακάκης συγκρίνουν το υφιστάμενο με το προτεινόμενο σύστημα, προειδοποιούν για κινδύνους που ελλοχεύουν και παραθέτουν τρεις κοστολογημένες προτάσεις

Την σύνδεση της αποπληρωμής της κρατικής οφειλής των €12 δισ. προς το Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων (ΤΚΑ) με τα πρωτογενή πλεονάσματα, αντί με νέο δανεισμό, την εισαγωγή δεσμευτικών δημοσιονομικών κανόνων καθώς και την αυτόματη ένταξη κάθε εργαζομένου σε Ταμείο Προνοίας, με δικαίωμα αποχώρησης, προτείνουν καθηγητές οικονομικών οι Πέτρος Λοής και Νικόλαος Αντωνακάκης.

Σύμφωνα με τους ίδιους, η προτεινόμενη συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση ενισχύει τους χαμηλοσυνταξιούχους, αναγνωρίζει κοινωνικά ασφαλιστικά κενά και βελτιώνει τη διακυβέρνηση του ΤΚΑ. Από την άλλη, εντοπίζουν κινδύνους και εκκρεμότητες ως προς το δημοσιονομικό κόστος, τη μεταχείριση όσων θα αφυπηρετήσουν κατά τη μεταβατική περίοδο και την ενδεχόμενη πολυπλοκότητα του νέου συστήματος. Την ίδια ώρα, αναφέρουν ότι, η μεταρρύθμιση επιδιώκει να μεταφέρει μεγαλύτερο βάρος της μελλοντικής συνταξιοδοτικής επάρκειας προς τα επαγγελματικά ταμεία και την ιδιωτική αποταμίευση.

Η βασική πρόκληση, όπως επισημαίνουν, είναι να αυξηθεί η επάρκεια των συντάξεων, χωρίς το κόστος της σημερινής μεταρρύθμισης να μεταφερθεί υπέρμετρα στις επόμενες γενιές.

«Οι αριθμοί που θα το κρίνουν, το ετήσιο κόστος, η φόρμουλα των €12 δισ. και η τύχη του μηχανισμού προσδόκιμου ζωής, δεν έχουν ακόμη δημοσιευθεί. Η Βουλή πρέπει να τους ζητήσει πριν, όχι μετά», υπογραμμίζουν.

Οι οικονομολόγοι Πέτρος Λοής και Νικόλαος Αντωνακάκης αξιολογούν σε ανάλυσή τους την κυβερνητική πρόταση, αναδεικνύοντας τόσο πλεονεκτήματα όσο και τα ζητήματα που χρήζουν προσεκτικής εξέτασης, παραθέτοντας και οι ίδιοι προτάσεις. Παράλληλα συγκρίνουν το υφιστάμενο με το προτεινόμενο συνταξιοδοτικό σύστημα.

«Η κυβέρνηση επιμένει στην 1η Ιανουαρίου 2027. Το νομοσχέδιο κάνει τρία σωστά πράγματα και αφήνει ανοιχτά τα δύο που καθορίζουν αν η μεταρρύθμιση θα κρατήσει σαράντα χρόνια: το τελικό κόστος και ποιος θα το πληρώσει», αναφέρουν στην ανάλυσή τους. 

Τρεις κοστολογημένες προτάσεις

Παραθέτουν τρεις συγκεκριμένες προτάσεις οι οποίες μπορούν να ενσωματωθούν στο νομοσχέδιο ή στις κανονιστικές πράξεις που έχουν να κάνουν με το ΤΚΑ και τον δεύτερο πυλώνα, δηλαδή τα Ταμεία Προνοίας.

Συγκεκριμένα προτείνουν:

• Νομοθετημένο δημοσιονομικό κανόνα για το ΤΚΑ: Κάθε τρία χρόνια να ελέγχεται η οικονομική κατάσταση του ΤΚΑ με δεσμευτικό δείκτη. Όταν ο δείκτης μειώνεται κάτω από το προκαθορισμένο όριο, να ενεργοποιείται αυτόματα, με σειρά προτεραιότητας η αναστολή της Τιμαριθμοποίησης του συμπληρωματικού μέρους πάνω στον πληθωρισμό, η αναπροσαρμογή της συντάξιμης ηλικίας και η αύξηση των εισφορών.

Αναφέρουν ότι το κόστος της συγκεκριμένης πρότασης είναι μηδενικό. Τονίζουν ότι, ο κανόνας προστατεύει τις παροχές από την πολιτική συγκυρία και είναι ο μόνος τρόπος για να είναι βιώσιμο το ΤΚΑ μακροπρόθεσμα.

• Αυτόματη ένταξη στον δεύτερο πυλώνα με δικαίωμα αποχώρησης: Αντί για την υποχρεωτικότητα που ζητούν οι συντεχνίες ή τον εθελοντισμό που ζητούν οι εργοδότες, η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η αυτόματη ένταξη κάθε νέου εργαζομένου σε θεσμοθετημένο Ταμείο Προνοίας, με δυνατότητα να αποχωρήσει εγγράφως, ανεβάζει την κάλυψη πολύ πάνω από το 27% χωρίς νομική επιβολή. Για τους αυτοτελώς εργαζομένους και τις μικρές επιχειρήσεις χρειάζεται, όπως αναγνωρίζει και ο Υπουργός, ένα κεντρικό θεσμοθετημένο ταμείο.

Το κόστος της συγκεκριμένης πρότασης αφορά στο διοικητικό κόστος του κεντρικού ταμείο και σε ενδεχόμενο φορολογικό κίνητρο.

• Σύνδεση της αποπληρωμής των €12 δισ. του ΤΚΑ με πρωτογενή πλεονάσματα και όχι με νέο δανεισμό: Η Κύπρος καταγράφει τα τελευταία χρόνια δημοσιονομικά πλεονάσματα και μειώνει το χρέος της. Αν η ετήσια δόση προς το Ταμείο ορίζεται ως ποσοστό του πρωτογενούς πλεονάσματος, με ελάχιστη εγγυημένη καταβολή, τότε η επιστροφή των χρημάτων στους ασφαλισμένους γίνεται χωρίς να ανεβαίνει το δημόσιο χρέος και το νέο επενδυτικό ταμείο του 2028 τροφοδοτείται με πραγματικά, όχι δανεικά, κεφάλαια.

Κόστος: το κόστος ευκαιρίας άλλων χρήσεων του πλεονάσματος, της τάξης των €300 εκατ. τον χρόνο.

Πλεονεκτήματα κυβερνητικής πρότασης

Στα θετικά επί του νομοσχεδίου, οι Λοής και Αντωνακάκης σημειώνουν τα εξής: 

• Καλύτερη προστασία χαμηλοσυνταξιούχων. Η νέα Βασική Σύνταξη και ο Πυλώνας 0 μπορούν να περιορίσουν τον κίνδυνο φτώχειας, ο οποίος μέσα σε μία δεκαετία σχεδόν διπλασιάστηκε και έφτασε το 31,1% για τους 65+ το 2024.
   
• Αναγνώριση κοινωνικών ρόλων. Η αναγνώριση φροντιστών, γονέων και άλλων κατηγοριών περιορίζει τις αδικίες από ασφαλιστικά κενά και μειώνει μακροπρόθεσμα την εξάρτηση των γυναικών από την κοινωνική σύνταξη.
   
• Καλύτερη διακυβέρνηση του ΤΚΑ. Η ανεξάρτητη εποπτεία, ο ξεχωριστός λογαριασμός και ο τερματισμός του κρατικού δανεισμού μπορούν να ενισχύσουν την εμπιστοσύνη.
   
• Ενίσχυση του δεύτερου πυλώνα. Τα επαγγελματικά ταμεία μπορούν να μειώσουν την αποκλειστική εξάρτηση από το κράτος, εφόσον η κάλυψη ξεπεράσει το σημερινό 25% με 27%.
   
• Προσαρμογή στις σύγχρονες συνθήκες. Το σύστημα γίνεται περισσότερο προσαρμοσμένο σε διαφορετικές μορφές εργασίας και εισοδήματος, και οι συντελεστές ηλικίας δίνουν πραγματικό κίνητρο παραμονής στην εργασία.
   

Κίνδυνοι και εκκρεμότητες

Στον αντίποδα, αναφέρουν ότι πολλά σημαντικά ζητήματα παραμένουν ακόμη ανοικτά και την ίδια ώρα προειδοποιούν για κινδύνους.

• Δημοσιονομικό κόστος. Η αύξηση της επάρκειας έχει κόστος. Η κυβέρνηση έχει αναφέρει ότι το κόστος θα παρουσιαστεί και θα αναλυθεί από κοινού με το Υπουργείο Οικονομικών. Μέχρι την 1η Σεπτεμβρίου 2026 δεν έχει δημοσιευθεί συνολικό ετήσιο ποσό, ούτε ο τρόπος κάλυψής του.
   
• Δεν έχει οριστικοποιηθεί κάθε παράμετρος. Ιδιαίτερα το θέμα της αναλογιστικής μείωσης του 12%, το οποίο στις 31 Αυγούστου παρέμενε αντικείμενο διαλόγου, καθώς και η τελική μορφή του Πυλώνα 0 και η κατανομή των αυξήσεων στην πενταετία.
   
• Μεταβατικές γενιές. Πρέπει να αποφευχθεί μεγάλη διαφορά μεταξύ όσων συνταξιοδοτούνται πριν από τη μεταρρύθμιση, όσων βρίσκονται κοντά στη σύνταξη και των νέων ασφαλισμένων. Η οριζόντια εφαρμογή του 7,5% και στους υφιστάμενους συνταξιούχους κινείται προς αυτή την κατεύθυνση, αλλά η αλλαγή φόρμουλας από τον έκτο χρόνο δημιουργεί μια νέα γραμμή διαχωρισμού που πρέπει να εξηγηθεί.
   
• Κίνδυνος υπερβολικής πολυπλοκότητας. Εάν δημιουργηθούν πολλοί κανόνες, εξαιρέσεις και μεταβατικές διατάξεις, ο πολίτης μπορεί να μην μπορεί εύκολα να γνωρίζει τι δικαιούται και πόση σύνταξη θα λάβει.

Ποιοι επωφελούνται και ποιοι επηρεάζονται αρνητικά

Mε βάση τα μέτρα που ανακοινώθηκαν, ο Πέτρος Λοής και ο Νικόλαος Αντωνακάκης εκτιμούν ότι μία μερίδα πολιτών θα επωφεληθεί, ενώ κάποιοι άλλοι θα επωμιστούν κόστος. 

Συγκεκριμένα επωφελούνται οι χαμηλοσυνταξιούχοι που θα δουν αύξηση στα εισοδήματά τους καθώς και τα άτομα με ασφαλιστικά κενά, ιδιαίτερα όπου τα κενά συνδέονται με κοινωνικά αναγνωρισμένες δραστηριότητες. Ευνοημένες είναι επίσης οι γυναίκες που διέκοψαν την εργασία τους για λόγους μητρότητας ή φροντίδας, ή όσες λαμβάνουν κοινωνική σύνταξη, αλλά και οι άτυποι φροντιστές, με την προβλεπόμενη αναγνώριση ασφαλιστικών περιόδων. Επιπλέον, ειδική πρόνοια για πιστωμένες ή επιδοτούμενες εισφορές περιλαμβάνει τα άτομα με αναπηρία. Τέλος, όφελος προκύπτει τόσο για όσους συνταξιοδοτούνται στα 63 (εφόσον μειωθεί η υφιστάμενη αναλογιστική ποινή και για τους υφιστάμενους συνταξιούχους), όσο και για όσους παραμείνουν στην εργασία μέχρι τα 66 ή 67 έτη, αξιοποιώντας τους υψηλότερους συντελεστές αναπλήρωσης.

Στα «πλην» της μεταρρύθμισης, τονίζουν το δημοσιονομικό κόστος αλλά και αδικίες που προκύπτουν.

«Η μεταρρύθμιση μπορεί να δημιουργήσει δημοσιονομικό κόστος κατά την αρχική περίοδο, πρόσθετες ανάγκες χρηματοδότησης, αλλαγές στις εισφορές ή στη φορολογική επιβάρυνση στο μέλλον, μεγαλύτερη ανάγκη συμμετοχής σε επαγγελματικά ταμεία και μεταβατικές αδικίες μεταξύ διαφορετικών γενεών ασφαλισμένων. Υπάρχουν και συγκεκριμένες κατηγορίες που, με τα μέχρι στιγμής δεδομένα, δεν βλέπουν λύση: το πάγιο αίτημα για σύνταξη χηρείας στους άνδρες που έμειναν χήροι το 2018 και προγενέστερα παραμένει, όπως όλα δείχνουν, εκτός μεταρρύθμισης, και ο Υπουργός έχει παραδεχθεί ότι δεν έχει βρεθεί τρόπος ικανοποίησής του χωρίς αύξηση εισφορών ή διαφοροποίηση των ωφελημάτων», αναφέρουν.

Προειδοποιούν για να μην «φορτωθούν» βάρος οι σημερινοί νέοι

Παράλληλα, ιδιαίτερα έντονος είναι ο προβληματισμός τους για το οικονομικό βάρος που ενδέχεται να επωμιστούν οι νέες γενιές.

«Ένα σύστημα μπορεί να είναι πολύ γενναιόδωρο για τους σημερινούς συνταξιούχους, αλλά να μεταφέρει υπερβολικό κόστος στους σημερινούς νέους εργαζομένους. Άρα η μεταρρύθμιση πρέπει να αξιολογηθεί ταυτόχρονα με δύο κριτήρια: επάρκεια σύνταξης σήμερα και βιωσιμότητα για τις επόμενες γενιές. Ο 25χρονος που αρχίζει να εισφέρει το 2027 θα πληρώσει 10,3% από το 2039 και θα συνταξιοδοτηθεί γύρω στο 2067, στην κορύφωση του δείκτη εξάρτησης. Το ερώτημα “τι σύνταξη θα πάρει αυτός” είναι εξίσου νόμιμο με το “τι αύξηση θα πάρει ο σημερινός συνταξιούχος” όσο αφορά τη μεταρρύθμιση», εξηγούν οι Λοής και Αντωνακάκης.

Σύγκριση υφιστάμενου και προτεινόμενου συστήματος

Οι Πέτρος Λοής και Νικόλαος Αντωνακάκης συνοψίζουν στον ακόλουθο πίνακα τις βασικές αλλαγές που προβλέπει η προτεινόμενη μεταρρύθμιση:

ΟΛΟΚΛΗΡΗ Η ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΔΩ